حوزه فلسفى قم : با توجه به اينكه بحث‌هاى عميق فلسفى در كلام پيشوايان شيعه وجود داشت حوزه‌هاى علميه جهان تشيع بيش از حوزه هاى اهل سنت به فلسفه روى آوردند و چون ايران مكتب تشيع را پذيرفته بود پس از « شيخ الرئيس ابن سينا » حوزه فلسفى به ايران انتقال يافت و قريب به اتفاق فلاسفه بزرگ جهان اسلام از ميان شيعيان و ايرانيان برخاست . دوره چهارم از حوزه علميه قم نخستين دوره از پيدايى حوزه فلسفى در اين شهر مقدس است كه با هجرت « صدرالمتالهين شيرازى » ( 1050 - 979 ) و تربيت شاگردانى چون « فيض كاشانى » ، « فياض لاهيجى » به وجود آمد و با دانش اندوزى « قاضى سعيد قمى » ادامه يافت . مدارس علمى قم در اوايل قرن سيزدهم ( ه . ش ) شهرت زيادى داشت ، اما در اواخر قرن سيزدهم و در اوايل قرن چهاردهم بسيارى از آن‌ها بلااستفاده مانده و تخريب شده و اين شهر صرفا جنبه زيارتى يافته بود . نخستين گام‌ها براى احياى اين حوزه را افرادى همچون آيت الله فيض قمى ، آيت الله بافقى ، آيت الله سيد ابوالحسن رفيعى قزوينى برداشتند . مدرس عرفان و فلسفه حضرت آيت الله بافقى در رأس هيأتى از علماى قم به اراك رفته و آيت الله حائرى را براى آمدن به اين شهر ترغيب كردند . ايشان وضعيت اسفناك مدارس علميه قم را به آيت الله شيخ عبدالكريم يزدى گوشزد نموده و ضمن تاسف ابراز كردند كه چرا بايد مراكز علوم دينى كه زمانى محل تحصيل و تدريس علماى بزرگى چون ميرزاى قمى ، ملافيض كاشانى ، فياض لاهيجى و صدرالمتألهين بوده ، هم اكنون بايد به حالت تخريب درآمده باشد ؟ ( رازى ، محمدشريف ، ج 1 ، 1352 ش ، ص 288 ) حضور آيت الله حائرى در قم جاذبه لازم را براى بسيارى از علماى برجسته ديگر فراهم آورد . از جمله آنها مىتوان اين افراد را نام برد : آيت الله صدرالدين صدر ( متوفى 1333 ش ) آيت الله شهاب‌الدين مرعشى ( متوفى 1370 ش ) آيت الله سيد محمدرضا گلپايگانى ( متوفى 1374 ش ) . البته اين سه تن از شاگردان شيخ عبدالكريم محسوب مىشدند . سال 1301 ه . ش را مىتوان سرآغاز شكل‌گيرى حوزه علميه قم ، در وضعيت كنونى آن تلقى نمود . آيت الله حائرى با برگزارى دروس خارج فقه و نيز با اعمال تدابيرى ويژه در سامان دادن به امور حوزه زمينه‌هاى مركزيت يافتن آن را فراهم آورد ، اما چون حوزه علميه قم يك حوزه فقاهتى بود و بناى حوزه نيز بر اين بوده است تدريس فلسفه و حكمت در آن كار ساده اى نبود و به جرات مىتوان گفت كه علم حكمت دوران ركود خود را طى مىكرد . البته لازم به ذكر است كه « قبل از تأسيس حوزه علميه قم به طور غير رسمى ،